-डॉ.गोकुलसिंह गिरासे
कल्याण दि.10 एप्रिल:
१० एप्रिल हा दिवस संपूर्ण जगभरातील होमिओपॅथी क्षेत्रासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आणि अभिमानाचा दिवस आहे. कारण या दिवशी होमिओपॅथी चिकित्सा पद्धतीचे जनक डॉ .सॅम्युअल हँनिमन (Dr. Samuel Hahnemann) यांचा जर्मनीत जन्म झाला. त्यांच्या जयंतीनिमित्त जगभरातील होमिओपॅथी डॉक्टर, विद्यार्थी आणि या पद्धतीवर विश्वास ठेवणारे लाखो लोक कृतज्ञतापूर्वक त्यांचे स्मरण करतात आणि त्यांच्या कार्याला अभिवादन करतात. (Dr. Samuel Hahnemann – Founder of Homeopathy: A Scientific Visionary, Humanitarian Thinker, and Pioneer of a Medical Revolution)
डॉ. हॅनिमन यांचा जन्म १० एप्रिल १७५५ रोजी जर्मनी येथे झाला. त्यांचे बालपण अत्यंत साधेपणात गेले, परंतु त्यांची बुद्धिमत्ता, अभ्यासू वृत्ती आणि जिज्ञासा लहानपणापासूनच विशेष होती. त्यांनी लॅटिन, ग्रीक, फ्रेंच, इंग्रजी यांसारख्या अनेक भाषांवर प्रभुत्व मिळवले. त्यांच्या या बहुभाषिक ज्ञानामुळे त्यांनी विविध वैद्यकीय ग्रंथांचे सखोल अध्ययन केले. वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी एलोपॅथी पद्धतीने उपचार सुरू केले; मात्र त्या काळातील औषधोपचार पद्धतीतील कठोरता, जास्त प्रमाणातील औषधांचे दुष्परिणाम आणि रुग्णांवर होणारे दुष्परिणाम पाहून ते अस्वस्थ झाले. त्यांनी काही काळ वैद्यकीय व्यवसायही थांबवला. पण सत्य शोधण्याची त्यांची जिद्द कायम होती.
याच शोधातून त्यांनी एक महत्त्वपूर्ण प्रयोग केला. “सिनकोना” (Cinchona) या औषधाचा स्वतःवर प्रयोग करताना त्यांना असे जाणवले की, निरोगी व्यक्तीत ज्या लक्षणांची निर्मिती होते, त्याच लक्षणांवर ते औषध प्रभावी ठरते. याच निरीक्षणातून त्यांनी “Similia Similibus Curentur” (समान गोष्टी समानाने बऱ्या होतात) हा क्रांतिकारी सिद्धांत मांडला. हा सिद्धांतच होमिओपॅथीचा पाया ठरला.
डॉ. हॅनिमन यांनी औषधांची “पोटेन्सी” (Potentization) ही संकल्पना मांडली, ज्यामध्ये औषध अतिशय सूक्ष्म प्रमाणात देऊन त्याचा प्रभाव वाढवला जातो. त्यांनी “मिनिमम डोस” (किमान मात्रा) या तत्त्वालाही प्राधान्य दिले. त्यांच्या मते, शरीराची नैसर्गिक रोगप्रतिकारशक्ती जागृत करून रोगमुक्ती साधणे हेच खरे उपचार आहे.
त्यांनी ऑर्गनन ऑफ मेडिसिन (Organon of Medicine), मटेरिया मेडिका प्युरा (Materia Medica Pura) यांसारखे महत्त्वाचे ग्रंथ लिहून होमिओपॅथीचे तत्त्वज्ञान जगासमोर मांडले. त्यांच्या या ग्रंथांनी वैद्यकीय क्षेत्रात एक नवीन विचारधारा निर्माण केली. त्यांच्या संशोधनामुळे होमिओपॅथी ही सुरक्षित, सुलभ आणि परिणामकारक चिकित्सा पद्धती म्हणून ओळखली जाऊ लागली.
त्यांच्या कार्याचा प्रवास मात्र सोपा नव्हता. त्यांना अनेक विरोध, टीका आणि अडथळ्यांचा सामना करावा लागला. पारंपरिक वैद्यक पद्धतीचे समर्थक त्यांच्या विचारांना विरोध करत होते. तरीही त्यांनी आपल्या तत्त्वांवर ठाम राहून संशोधन सुरू ठेवले. त्यांच्या चिकाटीमुळेच आज होमिओपॅथी जगभरात स्वीकारली गेली आहे.डॉ. हॅनिमन यांनी केवळ औषधोपचारच नव्हे, तर रुग्णाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनही बदलला. त्यांनी प्रत्येक रुग्णाच्या शारीरिक, मानसिक आणि भावनिक स्थितीचा विचार करून उपचार करण्यावर भर दिला. त्यामुळे होमिओपॅथी ही “समग्र चिकित्सा पद्धती” म्हणून ओळखली जाते. आज भारतासह जगभरात होमिओपॅथीला मोठ्या प्रमाणावर मान्यता मिळाली आहे. अनेक शासकीय आणि खाजगी वैद्यकीय संस्थांमध्ये होमिओपॅथीचे शिक्षण दिले जाते. कमी खर्च, दुष्परिणामांचा अभाव आणि प्रभावी परिणाम यामुळे ही पद्धती सामान्य लोकांमध्ये अधिक लोकप्रिय होत आहे.
१० एप्रिल हा दिवस केवळ जयंती म्हणून साजरा करण्यापुरता मर्यादित नसून, तो होमिओपॅथीच्या तत्त्वांचा पुनर्विचार करण्याचा आणि रुग्णसेवेची नवी प्रेरणा घेण्याचा दिवस आहे. आजच्या आधुनिक आणि स्पर्धात्मक वैद्यकीय युगातही डॉ. हॅनिमन यांचे विचार तितकेच महत्त्वाचे आणि उपयुक्त आहेत.
डॉ. सॅम्युअल हॅनिमन यांचे कार्य हे केवळ वैद्यकीय क्षेत्रापुरते मर्यादित नसून, ते मानवतेच्या सेवेसाठी एक प्रेरणादायी उदाहरण आहे. त्यांच्या अथक परिश्रम, संशोधनाची जिद्द आणि रुग्णसेवेची निष्ठा यामुळेच होमिओपॅथी आज जागतिक स्तरावर उभी आहे. त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण त्यांच्या कार्याला सलाम करत, रुग्णसेवा अधिक प्रामाणिकपणे, संवेदनशीलतेने आणि निःस्वार्थ भावनेने करण्याचा संकल्प करूया—हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
डॉ.गोकुलसिंह गिरासे
होमिओपॅथिक कन्सल्टंट कल्याण ९५९४९७७५७७
Email worldcupfinalcommentator@gmail.com